Skansen Kurpiowski w Nowogrodzie to miejsce, które przenosi w czasie do świata Kurpiów – ludzi Puszczy Zielonej, którzy przez wieki żyli w symbiozie z lasem. Muzeum na wolnym powietrzu położone na Górze Ziemowita, tuż przy ujściu Pisy do Narwi, pokazuje jak wyglądało życie w kurpiowskich wioskach. To drugi najstarszy skansen w Polsce, otwarty już w 1927 roku z inicjatywy Adama Chętnika.

Historia skansenu – pasja jednego człowieka

Adam Chętnik zaczął zbierać kurpiowskie pamiątki już w 1909 roku. Nauczyciel z zamiłowania i regionalista z powołania wiedział, że tradycyjny świat Kurpiów znika na oczach. Gromadził wszystko – od narzędzi rolniczych po wycinanki, od numizmatów po znaleziska archeologiczne. Marzył o muzeum, które będzie służyć edukacji i uchroni od zapomnienia kulturę jego małej ojczyzny.

I wojna światowa zniszczyła pierwsze zbiory. Ale Chętnik nie odpuścił. W 1919 roku zwrócił się do Rady Miejskiej w Nowogrodzie o kawałek ziemi z nieużytków. Dostał ją bezpłatnie. 19 czerwca 1927 roku otworzył wraz z żoną Zofią Muzeum Kurpiowskie – drugie tego typu w Polsce, zaraz po skansenie w Wdzydzu Kiszewskich.

Chętnik traktował swoje muzeum jako narzędzie edukacyjne – miało „ułatwiać naukę szkołom miejscowym i okolicznym, związać młodzież z terenem i z ziemią polską”. To była misja, nie tylko hobby.

Co zobaczysz w skansenie

Na terenie muzeum stoi obecnie 34 drewniane obiekty. To autentyczne budynki przeniesione z różnych zakątków Kurpiów Zielonych – każdy z własną historią. Najważniejsze to oczywiście kurpiowskie chaty z charakterystycznymi wysokimi dachami i małymi oknami z okiennicami. Wnętrza urządzone są tak, jak wyglądały jeszcze sto lat temu – piece chlebowe, warsztaty tkackie, proste meble.

Wśród obiektów znajdziesz też dawny młyn wodny, który kiedyś mełł ziarno dla całej okolicy. Jest zadaszony kierat – urządzenie napędzane przez konia, używane do młócki zboża. Są ule bartne, które przypominają o tym, że Kurpie słynęli z bartnictwa – zbierania miodu z dzikich pni w głębi puszczy. Stoi tu też kapliczka przydrożna, typowa dla tego regionu.

Zbiory muzeum liczą około 3000 eksponatów. Pochodzą głównie ze zbiorów prywatnych przekazanych przez mieszkańców okolicy. To narzędzia rolnicze, sprzęty domowe, stroje ludowe, wycinanki kurpiowskie (tzw. „leluję”), przedmioty kultu religijnego. Wszystko to razem tworzy obraz życia codziennego i świątecznego na Kurpiach.

Kurpie – kim byli ludzie Puszczy Zielonej

Żeby zrozumieć sens tego miejsca, trzeba wiedzieć kim byli Kurpie. To grupa etnograficzna, która osiedliła się w trudno dostępnych puszczach między Narwią a Biebrzą. Las dawał im wszystko – drewno na domy, zwierzynę, grzyby, jagody, miód bartny. Żyli w pewnej izolacji, co pozwoliło zachować unikalne tradycje.

Kurpiowskie chaty budowano bez użycia gwoździ – całość trzymała się na złączach ciesielskich. Domy kryto słomą lub gontem. Wnętrza były ciemne (małe okna to oszczędność ciepła), ale funkcjonalne. Każdy element miał swoje miejsce i przeznaczenie.

Kurpie słynęli z wycinanek zwanych „lelujami” – kolorowych, symetrycznych wzorów wycinanych z papieru. Zdobiły nimi ściany chat, szczególnie w okresie świąt. Tradycja ta przetrwała do dziś.

Dla kogo jest ten skansen

Miejsce sprawdzi się dla rodzin z dziećmi – dzieciaki mogą pobiegać po terenie, zobaczyć jak wyglądały domy bez prądu i internetu, zajrzeć do młyna czy stodoły. To namacalna lekcja historii, dużo ciekawsza niż podręcznik.

Miłośnicy architektury drewnianej znajdą tu perełki – konstrukcje ciesielskie, detale zdobnicze, rozwiązania funkcjonalne wypracowane przez pokolenia. Etnografowie i pasjonaci kultury ludowej mają dostęp do bogatych zbiorów pokazujących materialne dziedzictwo Kurpiów.

Skansen leży malowniczo – z Góry Ziemowita rozciąga się widok na Narew i ujście Pisy. To też dobry punkt na mapie dla osób zwiedzających północno-wschodnie Mazowsze i poszukujących autentycznych, mniej oblężonych przez turystów miejsc.

Wydarzenia i życie skansenu

Muzeum nie jest martwą ekspozycją. Regularnie odbywają się tu festyny i imprezy folklorystyczne. Szczególnie popularny jest festyn „Niedziela św. Rocha”, który na stałe wszedł do kalendarza kulturalnego regionu. Podczas takich wydarzeń można zobaczyć pokazy tradycyjnego rzemiosła – kowali, plecionkarzy, wycinanek, rzeźbiarzy. Niektórzy twórcy ludowi prowadzą warsztaty, gdzie można samemu spróbować wykonać „leluję” czy upleść kosz z wikliny.

Występują zespoły ludowe grające kurpiowską muzykę. W chałupie z Baranowa odbywają się nieraz lekcje tradycyjnych pieśni. To żywa kultura, nie tylko muzealna.

Informacje praktyczne – jak dotrzeć i co warto wiedzieć

Skansen znajduje się w Nowogrodzie, małym miasteczku w powiecie łomżyńskim, województwo podlaskie. Z Łomży to około 20 kilometrów na zachód drogą wojewódzką nr 645. Z Warszawy najlepiej jechać przez Ostrołękę (około 140 km), a stamtąd dalej w kierunku Łomży.

Najbliższa stacja kolejowa jest w Ostrołęce – stamtąd trzeba dojechać busem lub samochodem. Nowogród nie ma połączenia kolejowego. Dla zmotoryzowanych nie powinno być problemu – miejscowość leży przy drodze wojewódzkiej.

Na zwiedzanie warto zarezerwować około 1,5-2 godzin. To wystarczy, żeby spokojnie obejrzeć wszystkie obiekty, zajrzeć do środka chat i przeczytać opisy. Jeśli trafimy na imprezę folklorystyczną lub warsztaty, można zostać dłużej.

Aktualne ceny biletów i godziny otwarcia najlepiej sprawdzić bezpośrednio przed wizytą – muzeum jest jednostką kultury podległą samorządowi województwa podlaskiego, a informacje można znaleźć na oficjalnym profilu Muzeum-Skansenu Kurpiowskiego na Facebooku lub kontaktując się telefonicznie. W sezonie letnim skansen jest zazwyczaj otwarty codziennie, poza sezonem mogą obowiązywać ograniczone godziny.

Skansen został wpisany do rejestru zabytków – to nie tylko atrakcja turystyczna, ale oficjalnie chroniony zabytek kultury materialnej.

Teren skansenu jest dostosowany do spacerów – ścieżki prowadzą między obiektami, są ławeczki. Latem warto zabrać wodę i nakrycie głowy, bo cienia nie ma za dużo. Jesienią i wiosną miejsce ma swój klimat – mgły nad Narwią, spokój, mniej turystów.

W pobliżu warto zajrzeć też nad samą Narew – rzeka tutaj jest szeroka i malownicza. Z wzgórza, gdzie stoi skansen, rozciąga się widok na dolinę. To dobry punkt na krótki postój w trasie albo cel na weekendowy wypad poza miasto dla mieszkańców Warszawy czy Białegostoku.